Anasayfa Makaleler Fiziki Ön Kambriyen Üst Zamanı

Ön Kambriyen Üst Zamanı

510
0
PAYLAŞ

Ön Kambriyen, Kambriyen Öncesi ya da Prekambriyen Üst Zamanı, 4,6 milyar yıl önce yeryüzünün yaratılışından başlayıp yeryüzünde karmaşık bir düzenle birlikte çok hücreli canlı türlerinin ortaya çıkışına, 542 milyon yıl öncesinde Kambriyen Dönem’in başlangıcına, dek sürer ve yeryüzü geçmişinin yaklaşık %90’ını kapsar. Ön Kambriyen Üst Zamanı; Hadeen, Arkeen ve Proterozoyik zamanlarına ayrılır.

Ön Kambriyen Üst Zamanı, değişik tortul kayaç katmanlarınca simgelenen yerbilimsel dönemlerin en erkeni ve en uzunudur. Milyonlarca yıl boyunca oluşumunu sürdürmüş olan bu katmanlar, bitki ve hayvan taşılları ile birlikte yeryüzünün geçmişini yansıtan çokça kalıntı içermekte.

Bu üst zamana ilişkin bilgilerimiz oldukça eksiktir ancak bu üst zamanda birçok güçlü kıvrılmalar yaşanmış, çok büyük sıradağlar oluşmuş ve günümüze dek aşınmışlardır. Bu kıvrılmalara Huron Kıvrımları denir. Bu üst zamanda oluşan alanlardaki kayaçlar bugün çoğunlukla başkalaşım (metamorfik) veya katılaşım (magmatik) kayaçları biçimindedir ve bugünkü kıtaların çekirdeklerini oluştururlar.

Ön Kambriyen Zaman Çizelgesi

Bu üst zamanda karalaşan alanlar şöyle sıralanabilir; Baltık Denizi ve çevresini içine alan Fenno-Sarmatya Kalkanı, Asya’da Angara Kalkanı ile Hint Kalkanı ve Arap Yarımadası, Afrika Kalkanı, Avustralya Kalkanı, Güney Amerika’da Brezilya(Amazon) Kalkanı ile Guyana Kalkanı ve Arjantin’in güneyinde Platyan Kalkanı ve son olarak Antarktika Kalkanı.

Yeryüzü, yaşama yuva olmaya başladığında 600 milyondan daha yaşlıydı ve artık katı bir kabuk ile okyanusları vardı. Ayrıca atmosferine de su buharı dolmaya başlamıştı. Birçok bilim kişisi bu üst zamandaki ilkel denizlerin barındırdıkları mineralce varsıl sıcak yanardağ ağızlarının neden olduğu kimyasal tepkimelerle yaşamı doğurmuş olabileceğini düşünüyor.

En erken canlı kalıntıları 3,4 milyar yıllık taşılların içinde görülen mikroskobik bakteriler. Bu mikroskobik bakterilerin yaptığı fotosentez uzun bir süreç sonunda yeryüzüne ilk oksijeni salacak ve daha karmaşık yapıdaki çok hücreli canlıların gelişimini uygun ortamı oluşturacaktı.

3 milyar yıla yakın bir süre önce yeryüzünün atmosferi oksijenden yoksun durumdaydı. Yaklaşık 2,4 milyar yıl önce denizlerdeki siyanobakterilerin yaptığı fotosentez oksijeni açığa çıkardı. Sürekli artan oksijen oranı 2 milyar yıl önce %1’e dek yükseldi. Yaklaşık 800 milyon yıl önce ise atmosferdeki oksijen oranı %21 düzeyine çıktı ve yeryüzünde sonunda daha karmaşık yapıdaki canlılar soluk almaya başladı. Oksijence varsıl Ozon Katmanı da yeryüzünü koruyucu bir katman olarak belirdi.

Siyanobakterilerin renklendirdiği Çançiçeği Havuzu, Yellowstone Ulusal Parkı, ABD

Yabancı Yaşam Türleri

İlk çok hücreli canlı kalıntılarına yaklaşık 600 milyon yıllık taşıllarda rastlıyoruz. Edyakaran olarak bilinen bu ilginç canlılar çağdaş çok hücreli canlılara çok da benzemiyorlardı. Denizin dibinde yaşayan bu canlıların belirgin bir ağız, baş veya uzuvları yoktu. Bu taşılların içinde en ünlüsü yivli bir paspasa benzeyen dikinsonyadır. Gizemli edyakaranların sonunun nasıl geldiği ise şimdilik bilinmiyor ancak ya bir sonraki soyun ataları olarak değiştiler ya da tümüyle yok oldular.

Ön Kambriyen canlılarını üç ana başlık altında toplayabiliyoruz. Bugünkü süngerlerin atası sayılan yumuşak vücutlu canlılar ki bunların herhangi bir organları veya sinir düzenleri yoktu, suyu emerek ve yiyecekler süzerek yaşamlarını sürdürdüler. İlk deniz şakayakları, mercanlar ve denizanalarını içeren Sölenterlerin ise kese benzeri vücutları, bayağı bir sindirim düzenleri ile ağızları vardı ancak anüsten yoksundular. Mikroskobik silahlarla dolu dokunaçlarıyla avlarını yakalıyorlardı. Ön Kambriyen’deki üçüncü canlı takımı ise sıvı dolu vücutlarıyla derilerinden soluk alan halkalı solucanlardı.

Ön Kambriyen Üst Zamanı’nın sonunu ise uzunca bir buzul çağı dönemi getirmiştir. Bu buzul çağı, Ön Kambriyen canlılarının toplu yok oluşuna neden olmuş olabilir.

Kaynakça

Sırrı Erinç, Jeomorfoloji 1(İstanbul: Der Yayınları, 2012), 239.

Mehmet Yıldız Hoşgören, Jeomorfoloji’nin Ana Çizgileri 1(İstanbul: Çantay Kitabevi, 2010), 163.

National Geograpich

Paleos

PAYLAŞ
Önceki makaleDoç. Dr. Mehmet Akif Sarıkaya Röportajı
Sonraki makaleYeryüzünün Öyküsü
1992 yılında Bursa'da doğdum. İlk ve orta öğrenimimi Bursa'da tamamlayıp İstanbul Üniversitesi Coğrafya Bölümü'ne giriş yaptım. Okurken çektiğim Türkçe coğrafi kaynak sıkıntılarını gidermek adına Ekopangea'nın kurulmasına önayak oldum.

BİR YANIT BIRAK

Lütfen yorumunuzu giriniz
Lütfen adınızı buraya giriniz