Anasayfa Makaleler Beşeri Osmanlı’da Coğrafya

Osmanlı’da Coğrafya

780
0
PAYLAŞ

Osmanlı İlhanlığı’nın(imparatorluk) büyümesi, hem denizden hem de karadan birçok devletle komşuluğu, gerek diplomasi gerekse ekonomik etkileşimleri kolaylaştırabilmek üzere, deniz coğrafyacılığının gelişmesini de zorunlu kılmıştı. Atlas Okyanusu’ndan Hint Okyanusu’na dek uzanan bölge Osmanlı donanmasının ilgi alanı içinde kalıyordu. Osmanlı’ya çevre bilgisi, Kazvini’nin Acaib al-Mahlukat adlı yapıtı ve benzeri kimi yapıtlar dışında Semerkant geleneğinin etkisiyle gök bilimi ve matematik coğrafya biçiminde girmişti. Bununla birlikte 2. Mehmet’in Batlamyus’un Geographika’sı ve benzeri başka yapıtları çevirttiği de bilinmektedir. İlhanlığın genişlemesiyle uzun deniz yolculuğu yapan denizcilerin bir bölümü çalışmalarını harita ve kitaplara dökmüştü. Bunların başında da Piri Reis’in haritası ve kitabı gelmektedir. Osmanlı’da haritacılığı başlatan kişi olarak bilinen Piri Reis öncelikle Akdeniz kıyılarını oldukça ayrıntılı gösterdiği portolan haritaları çizmiş daha sonra da ünlü yeryüzü haritasını çizerek Kitab-ı Bahriye ile birlikte 1. Selim’e sunmuştur.

Piri Reis’in Avrupa ve Akdeniz Haritası.

Hint Okyanusu’ndaki gezi ve çalışmlarını Mir’at ül-Memalik’te toplayan Seydi Ali Reis de bu alana ilişkin önemli bilgiler vermiştir ve yapıtı Almanca, Fransızca ve İngilizceye çevrilmiştir. Seydi Ali Reis bir tür seyahatname biçiminde yazdığı yapıtını dönemin padişahına sunmuştur. Ancak Seydi Ali Reis’in gök bilimi ve deniz coğrafyasına ilişkin en önemli yapıtı Muhit’tir. Gerçek adı Kitab-ül-muhit fi ilm-il-eflak ve el-ebhur olan yapıtın fiziki coğrafya bölümü von Hammer’in çabalarıyla İngilizceye çevrilmiştir. Birçok bölümü İtalyanca ve Almancaya da çevrilen yapıtın bütünü henüz basılmadı. Cihannüma’yı yazan Katip Çelebi de Cava, Sumatra ve Seylan ile çevrelerindeki adaları yazarken de bu yapıttan yararlanmıştır.

Aşık Mehmet bin Ömer ise Menazırü’l-Avalim adını verdiği yapıtını, İstanbul-Trabzon arasındaki kıyı, Trabzon-Erzurum-Tiflis-Derbent hattındaki şehir ve kasabaları ve Derbent’ten Kırım’a dek olan bölgedeki kimi yerleşimleri, İstanbul’dan Manisa ve İzmir’e dek Batı Anadolu ve Ege şehirlerini, Rumeli’de Selanik-Belgrad-Yanık hattındaki birçok yeri, Ege Denizi’nde kimi adaları, Kıbrıs’ı ve Mısır’ı gezdikten sonra yolculuğunu noktaladığı Şam’da yazmaya başlamış ve 1598’de bitirmişti. Bu çalışma önce gökyüzünü, cinleri, şeytanları, uçmağı(cennet), cehennemi vb. ögeleri sonra da yeryüzünü incelemişti.

17. yüzyıl ise çokça yazmış ve hemen her şeyden söz etmiş olan Katip Çelebi’nin yüzyılıdır. Katip Çelebi’nin kitabı Osmanlı’nın tek düzenli coğrafya kitabı olsa da çokça yanlış ve eksik bilgi içermektedir. Katip Çelebi bu yapıtını Batlamyus, Abraham Ortelius, Gerardus Mercator, Phillip Clüver’den yararlanarak bitirmiştir. Bu kitap Katip Çelebi’nin ölümünden 75 yıl sonra 1732’de İbrahim Müteferrika tarafından 40 dolayında harita ve çizim ile basılmıştır.

Katip Çelebi’nin Dünya Haritası.

Evliya Çelebi ise Seyahatnamesi’nin 147 yaşında öldüğünü söylediği dedesi ile 110 yaşında öldüğünü belirttiği babasının anıları aracılığıyla yazmıştır. Kimi yerleri kendisinin gezdiği kesinse de kimi yerlerle ilgili olanlar da başkalarından duyduklarıdır ve verdiği bilgilerin doğruluğu da kuşkuludur. Ancak yine Evliya Çelebi çok önemli bir gezgindir ve yapıtı von Hammer tarafından İngilizceye çevrilmiştir.

Coğrafyacı Ebubekir Efendi adıyla da tanınan Ebubekir bin Behram ed-Dımeşki Joan Blaeu’nun Atlas Maior’unu çevirmesiyle ünlenmiştir. Amsterdam’da basılan yapıt Hollanda büyükelçisince 4. Murat’a sunulmuş ve Ebubekir Efendi’nin çevirisine verilmiştir.

Kaynak

Nazmiye Özgüç ve Erol Tümertekin. Coğrafya; Geçmiş, Kavramlar, Coğrafyacılar. İstanbul: Çantay Kitabevi, 2010.

PAYLAŞ
Önceki makaleNippur
Sonraki makaleEkonomik Kalkınmada Ekolojik Bakış Açısı ve Tarım
1992 yılında Bursa'da doğdum. İlk ve orta öğrenimimi Bursa'da tamamlayıp İstanbul Üniversitesi Coğrafya Bölümü'ne giriş yaptım. Okurken çektiğim Türkçe coğrafi kaynak sıkıntılarını gidermek adına Ekopangea'nın kurulmasına önayak oldum.

BİR YANIT BIRAK

Lütfen yorumunuzu giriniz
Lütfen adınızı buraya giriniz