Anasayfa Makaleler Beşeri Çayönü

Çayönü

90
0
PAYLAŞ

Çayönü, Diyarbakır il merkezinin kuzeybatısında; Ergani ilçesinin 7 km güneybatısında; Sesverenpınar (Hilar) Köyü’nün kuzeyinde 810 m rakımlı bir höyüktür. Höyük, Dicle Irmağı’nın bir kolu olan Boğazçay’ın kuzey kıyısında kurulmuştur. Radyokarbon yaşlandırmalarına göre 11000 yıl önce kurulan Çayönü’de Çanak Çömleksiz Yeni Taş Çağı’na ve Çanak Çömlekli Yeni Taş Çağı’na ilişkin kültür evreleri bulunmuştur.

Çayönü yerleşmesi etkin olduğu döneme ilişkin tarımı, köy yaşamını, mimarîyi ve toplumsal yapıyı oldukça iyi yansıtmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde üretimciliğe ilk geçiş evresini ve besi üretimci; tarımcı köy topluluklarının ilk yaşam koşullarını ortaya çıkarmak amacıyla İstanbul ve Chicago Üniversiteleri Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları Karma Tasarısı çerçevesi içinde; Diyarbakır; Şanlıurfa ve Siirt il sınırları içinde 1963 yılında gerçekleştirilen yüzey araştırmasında R 55 – 1 kod numarası ile dünyaya tanıtılan Çayönü’deki kazı çalışmaları 1964 yılında başlamıştır. Höyükte; Türkiye’deki diğer tarihöncesi yerleşme yerlerindeki kazı sürelerine göre oldukça uzun bir süre; 16 kazı dönemi çalışılmıştır. Bölgedeki terör yüzünden; Türkiye tarihöncesi için çok önemli olan bu yerdeki kazıya 1992 yılında ara verilmek durumunda kalınmıştır. Höyüğün 4654 metrekaresi kazılmıştır. Kazı başkanlığı uzun yıllar Robert John Braidwood ve Halet Çambel’ce yürütülmüş; 1986’dan sonra bu görevi Mehmet Özdoğan üstlenmiş, kazıları 1991’e dek sürdürmüştür. Gene son yıllarda birçok bilim dalından yerli ve yabancı uzmanların tasarıya katılımları sağlanmıştır. Tasarı; 1978-88 yılları arasında Almanya-Karslruhe Mimarlık Enstitüsü ve 1989-91 yıllarında İtalya-Roma Üniversitesinin katkılarıyla ortaklaşa sürdürülmüştür. Uzun bir aradan sonra, Çayönü’de kazılar 2015 yılında Aslı Erim Özdoğan başkalığında yeniden başlamıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlanmış onaylı kazıbilimsel (arkeolojik) sit alanları dizelgesinde (liste) yer almaktadır.

Çayönü’de Eski Çevre Koşulları ve Geçim Yöntemleri

Çayönü’nün etkin kullanıldığı MÖ 10200-MÖ 5000 yılları arasında bölgenin iklim koşulları bugüne oranla daha yağışlı olduğundan bitki örtüsü de daha ormanlıktı. Varsıl su kaynakları ve verimli topraklar tarıma olanak sağlarken ayrıca çokça canlı türüne de yaşam ortamı sunmuştur. Böylece Çayönü toplumu hem tarım yapabilmiş hem avlanabilmiş hem de balık tutabilmiştir.

Çayönü’nün konumu.

Önceleri çevrelerindeki buğday ve baklagilleri toplayarak geçinen Çayönü toplumu zamanla bunların tarımına başlamış ve yiyeceklerini çeşitlendirmiştir.

Göçebe yaşam biçiminden yerleşik yaşama geçişi gösteren en önemli yerleşmelerden biri olan Çayönü’de yaklaşık 8000 yıl önce evcil koyun ve keçiler beslenmiştir.

Çayönü’de Mimarî ve Yerleşme

Yerleşmenin en eski evrelerinde 20-25 metrekarelik çukur tabanlı, saz duvarlı yuvarlak veya oval yapılı konutlar görülürken bunların kimisinin temeli taşlardan yapılmıştır. Konutlar saz veya dallardan yapılırken bu saz veya dallar deriyle kaplanıp kille sıvanmıştır.

Sonraki evrelerde ortalama 35 metrekarelik ızgara planlı konutlar görülürken bu konutlar giderek dörtgen bir biçime kavuşmuştur. Ayrıca evler belirli kullanım alanlarına bölünmüş durumdadır. Yerleşmenin aynı döneminde değişik amaçlarla kullanılan işlik (atölye) yapıları da bulunmaktadır.

Daha sonraki dönemlerde ise önce taş temel üzerine kerpiç duvarlı yapılar yapılmış olup bu konutlarda depo ve gömüt amaçlı kullanılan alt katların varlığı öne sürülmüştür.

Çayönü yerleşmesi en başından beri bir yerleşme meydanına sahip olmuştur. Kireçle kaplı bu meydandan uzaklaşıldıkça küçülen konutlar, toplumsal sınıfların varlığını göstermektedir.

Çayönü’de Kullanılan Aletler

Yerleşmede taştan yapılmış bıçak, kazıyıcı, delici, keski, iğne vb. aletlerle birlikte süs boncukları ve çokça öğütme taşı bulunmuştur. Ayrıca Çayönü’de toplumu geyik boynuzundan orak ve bıçak sapı da yapmıştır.

Çayönü Toplumu

Çayönü’de 1992’ye dek yapılan kazılarda bebek ve çocuk ölüm oranının yüksek olduğu görülmekte iken erişkin nüfusun (+15 yaş) ortalama yaşam süresi ise yalnızca 35’tir. Bulunan kalıntılara göre dar ve kemersiz burunları ile dar ve uzun yüzleri olan Çayönülülerin erkekleri ortalama 171, kadınları ise 156 cm boyundadır.

Çayönü Dini

Çayönü toplumunun dinî inanışı, bulunan gömütlere göre yorumlanmaktadır. Yerleşmenin etkin kullanıldığı dönemlere göre değişmekle birlikte ölüler önceleri evlerin altına daha sonraları ise dışına gömülmüştür. Ancak her zaman gömütlerde ölüyle birlikte kimi nesneler de gömülmüştür.

Ayrıca yerleşmede, 70 dolayında insan kafatasının toplandığı bir yapı da bulunmuştur. Kafataslı yapı adı verilen bu yapıdaki kafataslarının ölü beden tümüyle çürüdükten sonra ayrılıp bu yapıya konduğu anlaşılmıştır.

Kaynakça

Metin Özbek, Çayönü’nde İnsan, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2004.

Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri (TAY) Projesi

Neolitik Dönem Anadolu Mimarisinden Bir Kesit: Çayönü, Muammer Özdemir, Tarih ve Gelecek Dergisi, Cilt 3, Sayı 3, 2017.

BİR YANIT BIRAK

Lütfen yorumunuzu giriniz
Lütfen adınızı buraya giriniz