Anasayfa Makaleler Fiziki Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçları

Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçları

154
0
PAYLAŞ

Metamorfit de denen bu kayaçlar kimi özellikleri tortul kimi özellikleri ile katılaşım kayaçlarına benzemektedir. En tanıtıcı özelliği ise bu kayaçları oluşturan katmanların birbirine koşut (paralel) dizilmiş olmasıdır.

Başkalaşım (Metamorfizma) Koşulları

Başkalaşım kayaçları, yer kabuğunu oluşturan başka kayaçların sıcaklık, basınç ve kimyasal etkenlerin etkisiyle değişim göstermesi sonucu oluşan kayaçlardır.

Sıcaklık, başkalaşım sürecindeki bir kayacın geçireceği kimyasal değişimleri kolaylaştırıcı veya hızlandırıcı etki yapan bir etken durumundadır. Ayrıca kimi kimyasal değişimlerin başlaması için de belli düzeyde sıcaklık gerekmektedir. Yeryüzünden derinlere inildikçe yaklaşık 100 m’de 3 °C artan sıcaklık belli bir derinlikten sonra kayaçların eriyip magmaya katılmalarına (anateksi/palinjenez) neden olmaktadır. Bu nedenle kayaçların başkalaşımı her bir kayaç için değişkenlik gösteren erime noktalarıyla sınırlanmıştır. Bu konuda öngörüsel sıcaklık aralığı 100-1200 °C’dir. Başkalaşım sürecinde sıcaklık ne kadar yükselirse kayacın geçirdiği değişim de o oranda artmaktadır ve aşırı değişim yaşayan kayaçlara ultrametamorfik kayaç denmektedir. Başkalaşım süreci giderek artan bir sıcaklıkta gerçekleştiyse ilerleyici (progresif) başkalaşım, azalan bir sıcaklıkta gerçekleştiyse gerileyici (regresif) başkalaşım denmektedir.

Daha çok fiziksel değişimlere neden olan basınç, kayaçları iki türlü etkileyebilmektedir. Bunlardan ilki kayacın her yerini aynı düzeyde etkileyen hidrostatik (üniform) basınç iken ikincisi bir yöne doğru daha güçlü etki yapan yönlü basınçtır (stress). Daha çok yüzeye yakın derinliklerde etkili olan yönlü basıncın yerine hidrostatik basınç derine inildikçe artmaktadır ve 30 km derinlikte yaklaşık 10000 atm basıncı düzeyindedir. Hidrostatik basınç kayaçların esnekliğini artırırken yönlü basınç kayaçların, basıncın uygulandığı yöne dik ve birbirine koşut katmanlardan oluşmasına neden olmaktadır. Bu iki basıncın birden etkili olduğu kayaçlar artan esneklikleri aracılığıyla akışkanlık kazanabilmektedir.

Kimyasal etkenler ise başkalaşan kayacın mineral bilimsel açıdan iye olduğu özellikler ve sıcaklıkla belirlenmektedir. Başkalaşım kayaçlarının kimyasal yapıları türedikleri kayaçların kimyasal yapılarıyla uyum göstermektedir. Var olan bir kayacın kimyasal yapısının, suda çözülmüş biçimde dışarıdan alınan minerallerce değiştirilmesi metasomatizm denirken magma veya eriyik kayalardan çıkan gazların kimi malzemeleri eritip başka bir yerde çökeltmesine ise pneumatolitizm denmektedir. Başkalaşımda etkili olan bu süreçler sonucunda kayaçların kimyasal bileşeni değişirse alloşimik başkalaşım, değişmez ise izoşimik başkalaşım denmektedir. Ayrıca söz konusu bu süreçler birçok cevher türünün de oluşmasını sağlayagelmiştir.

Başkalaşım Türleri

1. Dokunma Başkalaşımı (Kontakt Metamorfizması)

Yer kabuğuna doğru sokulan magmanın dokunduğu kayalar üzerinde neden olduğu başkalaşımdır. Daha çok sıcaklık etkisiyle oluşan bu başkalaşımın düzeyi; kayaçların sokulan magmatik yapıya uzaklığına, magmatik kütlenin boyutuna ve magmatik kütlenin dokunduğu kayaçların yapısına bağlıdır. Magmatik kütlenin genişliği başkalaşım alanının genişliğiyle doğru orantılı olmasına karşın bu genişlik çoğunlukla çok daha az olmakla birlikte birkaç km’yi ancak bulabilmektedir. Eğer magmatik kütlede granit yoğunluğu çok ise granit damarlarının arasında gnays benzeri kayaçlar oluşabilmektedir. Bu tür kayaçlara migmatit denirken oluşum süreçlerine ise migmatitleşme (migmatizasyon) denmektedir.

2. Basınç Başkalaşımı (Dinamo Metamorfizma)

Yer kabuğundaki devinimler sırasında özellikle birbirine sürtünen iki kütlenin arasında kalan kayaçlar, kendilerine uygulanan yönlü basınç nedeniyle başkalaşım geçirirler. Bu olaya milonitizasyon denirken, bu yolla oluşan başkalaşım kayaçlarına milonit denmektedir. Ayrıca yönlü basınç, kayaçlara üst üste binmiş yapraklara benzeyen katmanlı bir yapı da verebilir ki bu olaya ise şistozite denmektedir.

3. Derinlik Başkalaşımı (Rejyonal Metamorfizma)

En büyük değişikliklere yol açıp en geniş alanda etkili başkalaşım türüdür. Özellikle yükseltiler arasında kalan çöküntü alanları durumundaki jeosenklinallerde görülmektedir. Bu çöküntü alanları yanlardan gelen yönlü basınç ile yüzeyde sürekli biriken tortul kayaçların ağırlı sonucu hidrostatik basıncın etkisiyle en dipten başkalaşmaya başlamaktadır. Ancak bu alanlarda başkalaşım koşulları, derinlikle birlikte değişerek değişken sonuçlar ortaya çıkarmaktadır.

Epizon adı verilen bir jeosenklinalin en üst katmanda yönlü yan basınçlar en etkili güç olduğundan basınç başkalaşımı sonucu şistozite yaygın görülmektedir. Bir alt katman olan mezozonda yönlü basınca hidrostatik basınç ve artan sıcaklık eklenerek kimyasal başkalaşımlara da neden olmaya başlar. Katazon adı verilen en alt katmanda ise yönlü basınç zayıflamasına karşın sıcaklık ve hidrostatik basınç en güçlü durumundadır. Bunun sonucunda bu katmandaki kayaçlar tümüyle eriyip yeniden kristalleşerek önemli başkalaşımlar geçirirler. Yukarıda da sözü edilen anateksi/palinjenez olayları da bu katmanda gerçekleşmektedir. Bu değişikliklerin en son düzeyinde tortul kayaçlar, granitleşmektedir.

Başkalaşım düzeyinin artması sonucu şeylin gnaysa başkalaşması.

Derinlik başkalaşımı ile jeosenklinallerde toplanan başkalaşım kayaçları belki milyon yıllar sürecek devinimler sonucu yeni oluşacak dağların ana yapıtaşlarını oluşturmak için hazırdırlar. Milyon yıllar sonra oluşan bu yeni dağların üzerlerindeki toprak örtüsünün süpürülmesi sonucu ise gözle görülebilecek biçimde yüzeyleneceklerdir.

Kaynakça

Sırrı Erinç, Jeomorfoloji 1, Der Yayınları, İstanbul, 2012.

M. Yıldız Hoşgören, Jeomorfoloji Terimleri Sözlüğü, Çantay Kitabevi, İstanbul, 2017.

PAYLAŞ
Önceki makaleÇayönü
Sonraki makaleKatılaşım (Magmatik) Kayaçları
1992 yılında Bursa'da doğdum. İlk ve orta öğrenimimi Bursa'da tamamlayıp İstanbul Üniversitesi Coğrafya Bölümü'ne giriş yaptım. Okurken çektiğim Türkçe coğrafi kaynak sıkıntılarını gidermek adına Ekopangea'nın kurulmasına önayak oldum.

BİR YANIT BIRAK

Lütfen yorumunuzu giriniz
Lütfen adınızı buraya giriniz