Anasayfa Makaleler Fiziki Kaynaç(Gayzer)

Kaynaç(Gayzer)

616
0
PAYLAŞ

Fışkıran sıcak su kaynağı. Bir püskürmede yüzlerce litre suyu onlarca metre yükseğe fıskiye gibi kesintili fışkırtan bir tür sıcak su kaynağıdır.

Gayzer sözcüğü eski İzlanda dilinde “geysa” sözcüğünden alınmıştır ki bu sözcüğün Türkçe karşılığı “azgın akış” anlamına gelmektedir. Yeryüzü üzerindeki türlü dillerde bu kaynaklara bu köke göre ad verilmiştir. Dilimizde gayzer yerine kaynaç sözcüğü de ortaya konulmuştur.

Birçoğu düzensiz zaman aralıklarıyla püsküren gayzerlerin oluşumu şöyle özetlenebilir:

Yağmur veya kar suları küçük çatlaklar ve yarıklar boyunca yeryüzünün alt katmanlarına doğru yüzlerce metre aşağıya sızarlar. Sızan su yeraltındaki katmanların birinde geçirimsiz bir tabakadan oluşan çanak içerisinde birikir. Yeraltındaki bu çanaklarda su 300°C’den yüksek bir sıcaklığa ulaşsa da, o derinlikte kayaların ve daha üstte bulunan suların oluşturduğu çok yüksek basınçtan dolayı gaz durumda bulunamaz. Aşırı sıcak su, bulduğu çatlaklar ve kırıklardan yukarı doğru hareket eder ve bu sırada üzerine etki eden basınç azalmaya başlar. Bu durumda su daha düşük sıcaklıklarda kaynamaya başlar. Basınç azalması çok hızlı gerçekleşirse kaynamakta olan su yeryüzünde buhar olarak açığa çıkar ve bu durum kaynaç püskürmesine neden olur. Ancak basınç yavaşça azalırsa veya suyun yeryüzüne ulaştığı açıklık yeterince genişse, su yeryüzünde ılıca veya kaynarca denilen sıcak su kaynağını oluşturur. Kaynarcadan farklı olarak kaynaçta sıcak suyun çıktığı yarığın özellikle yeryüzüne yakın bölümlerinde daralma gözlenir. Bu dar bölümün üstünde kalan su bir kapak gibi alttaki sıcak suya basınç uygulamayı sürdürür. Sıcak suyun basıncı çok arttığında kaynaç püskürür ve üstünde kapak gibi duran suyu iter. Suyun yeryüzüne doğru ilerlediği yarık ne denli darsa kaynaç da o denli yükseğe püskürür. Kaynaçlarda fışkıran bu sıcak su 20-30 m yukarıya yükselebilir. 3 m çapında bir sütun oluşur. Ortalama 10 dakika sonra püskürme yavaşlar, sonra duraklar, artık çanaktaki suyun çoğu boşalmıştır.

Kaynaç çizimi.

Boşalan çanak, çevresinde bulunan daha soğuk su ile dolmaya başlar ve 24-30 saat içerisinde fışkırma kaynaç püskürmesi ile son bulacak yeni bir döngü bir kez daha başlamış olur. Bazen kaynaç püskürmesine neden olan yarıklar tıkandığı için suyun yukarı doğru hareketi kesilebilir, ancak güçlü basınçların oluşturduğu yer sarsıntılarıyla tıkanan bölgeler yeniden açılır. Kaynaç püskürmelerinde depremler, insan müdahaleleri ve kaynaç yolunda biriken mineraller nedeniyle değişimler olabilir.

Kaynaçların çevrelerinde silisli depolar yer almaktadır. Kimi kaynaçların ağız bölümlerinde koni biçiminde küçük tepecikler oluşmaktadır ve tepecikler aşamalı biçimde daha geniş alanlara da yayılmış olabilir işte bu oluşumlara “gayzerit” adı verilmektedir.

Kaynaçların püskürttüğü suyun içinde türlü kimyasal maddeler vardır. Suyun içinde, ilerlediği yoldaki yapıya göre silisyum dioksit, kalsiyum karbonat, arsenik, cıva, karbondioksit, hidrojen sülfür ve başka kimyasal maddeler bulunabilir.

Kaynaçlara Rusya, Şili, Yeni Zelanda, İzlanda, Japonya, Meksika, Bismarck Adaları’nda ve Amerika Birleşik Devletleri’nin Wyoming bölümündeki Yellowstone Ulusal Parkı’nda sıkça rastlanır. Tüm kaynaçlar arasında en bilineni ise Yellowstone Ulusal Parkı’ndaki Old Faithful’dur. Yine aynı park içinde yer alan Steamboat adlı kaynaç ise yaklaşık 100 m ile şu an için en yükseğe su püskürten kaynaçtır. Türkiye’de ise kaynaç bulunmamaktadır.

Old Faithful, Yellowstone Ulusal Parkı, Wyoming, ABD.

Strokkur, İzlanda.

Kaynak

İZBIRAK, R. (1992). Coğrafya Terimleri Sözlüğü. Milli Eğitim Basımevi.

HOŞGÖREN, Y. (2012). Hidrografya’nın Ana Çizgileri. Çantay Kitabevi. Cilt1, sayfa 44-51.

tubitak.gov.tr

BİR YANIT BIRAK

Lütfen yorumunuzu giriniz
Lütfen adınızı buraya giriniz