Anasayfa Makaleler Fiziki Tayfun, Harikan ve Tropikal Siklon: Farkları ile Ortak Yanları Neler?

Tayfun, Harikan ve Tropikal Siklon: Farkları ile Ortak Yanları Neler?

863
1
PAYLAŞ

Florence Harikanı (hurricane) ABD’nin güneydoğu yakasını tehdit ederken Güneydoğu Asya ise daha da büyük bir tayfuna hazırlık yapıyor: Süper Tayfun Mangkhut.

Atlas Okyanusu’nda oluşan ve rüzgar hızı yaklaşık olarak saatte 250 km’yi geçen fırtınalar süper tayfun olarak adlandırılmakta. Mangkhut Tayfunu güncel olarak yoğun olarak nüfuslanmış Hong Kong ve Macau kıyılarını tehdit ederken Guam’da sel ve taşkınlara neden olmuş durumda ve Filipinler’e doğru ilerlemekte. Uzmanlar ise yoğun yağış, taşkın ve sellere karşı bölgeyi uyarıyorlar.

Mangkhut Tayfunu Filipinler’e Yaklaşırken

Florence, harikan (hurricane) olarak adlandırılırken Mangkhut’un ise tayfun (typhoon) olarak sınıflandırılmasının nedeni ise coğrafi konumlarıdan kaynaklanıyor. Harikanlar, tayfunlar ve siklonlar aynı özellikteki fırtınalar için kullanılan değişik adlardır. Doğu Yarım Küre’de Büyük Okyanus boyunca oluşan fırtınalara “tayfun” adı verilmektedir. Atlas Okyanusu ve Büyük Okyanus’un Batı Yarım Küre’de kalan alanlarında oluşan fırtınalara ise “harikan” denilmektedir.

Atlas Okyanusu’nda Geçtiğimiz Günlerde Oluşan Harikanlar: Soldan Sağa Doğru Florence, Isaac ve Helene (Kaynak: Severe Weather Europe)

Bütün olarak harikanlar, tayfunlar ve siklonlar bilim kişilerince “tropikal siklonlar” olarak adlandırılırlar ve bu atmosfer olaylarının çapları genellikle 1600 km’yi bulabilmektedir. Bir tropikal siklonun fırtına olarak sınıflandırılması için rüzgar hızının saatte 120 km’yi geçmesi gerekir. Harikan veya tayfun için ise bu sınır yaklaşık saatte 178 km’dir.

Tropikal siklonların oluşabilmesi için yüksek miktarda erke(enerji) gereklidir, bu da sıcak atmosfer ve su kütlelerinden sağlanır. Dolayısıyla küresel olarak tropikal siklonlar genellikle atmosfer ve su kütleleri arasında önemli sıcaklık farklarının ortaya çıktığı yaz mevsiminin sonuna doğru oluşmaya başlarlar. Atlas Okyanusu’nda belirgin harikan sezonu 1 Haziran-30 Kasım arasıdır, harikanların en etkin olduğu aralık ise Ağustos ortası ile Ekim ayı sonu denilebilir. Bu tarihten sonra hava ve su sıcaklığı düştüğünden tropikal siklon oluşumuna elverişli koşullar ortadan kalkar. Adları ne olursa olsun, bu fırtınaların tümü aynı koşullara gereksinim duyar: fırtına bulutları, 27°C’den yüksek deniz yüzeyi sıcaklığı ve yüksek atmosfer ile yeryüzü arasında rüzgar hızları açısından çok da fark olmaması.

Florence Harikanı Kuzey Amerika Kıtasına Yaklaşırken, Solda ABD-Miami Yarımadası (Kaynak: Dailywire.com)

Bir tropikal siklon oluştuktan sonra suyun buharlaşarak havaya karışmasından ortaya çıkan erke ile beslenir. Sıcak okyanus suları buharlaşmayı destekler, buharlaşma nedeniyle ortam çevresine göre soğur ve fırtınanın merkezine daha da çok ısı çeker. Böylece bazı etkenlerce durdurulana dek sürebilen bir döngü ortaya çıkar.

Hızlı rüzgar değişimleri bu döngüyü durdurabilen etkenlerden biridir. Fırtınayı ortadan kaldırır veya kuru hava ile besleyerek yavaşlamasına neden olur. Okyanus üzerinde oluşan bir tropikal siklon karaya çıktığında da gücünü yitirmeye başlar, bunun nedeni de sıcak deniz suyu ile temasının kesilmesidir.

Harikan Kesidi (Kaynak: https://www.whoi.edu/page.do?pid=83337&tid=7842&cid=74493)

Bu tür fırtınalar rüzgar gücü ve hızına göre ulamlandırılsa (kategorilendirilse) da gerçek yıkıcı etkileri rüzgar değildir. İlerleyen siklonun itmesiyle oluşan su dalgalarına “fırtına dalgaları (storm surge)” denilmektedir, bir tropikal siklonun en yıkıcı etkisini de fırtına dalgaları oluşturmaktadır. Bu olay sonucunda özellikle kıyı bölgelerinde sellenme ve taşkınlar görülmekte, boğulma olayları ve yapısal çökmeler oluşmaktadır. 2013 yılının Kasım ayında Filipinler’i vuran Haiyan Tayfunu sonucunda 8 m’ye yaklaşan fırtına dalgaları oluşmuş ve bunun sonucunda yapılar yıkılmış veya hasar görmüş, bitki örtüsü çok büyük hasarlar almış ve 6000’e yakın kişi yaşamını yitirmiştir.

Fırtına Dalgalarının Oluşum Düzeneğini Gösteren Bir Görsel (Kaynak: https://www.nhc.noaa.gov/surge/)

İklim değişikliğinin sonucu olarak hava ve su kütlelerinin hızla ısınması ve sıcaklık değerlerinin geçmiş zaman dilimlerine göre yükselmesi nedeniyle bu tür güçlü tropikal siklonların daha da sık oluşacağı öngörülmektedir.

Kaynak

Super Typhoon, Hurricane: What’s the Difference?, National Geographic

İleri Okuma ve Ek Kaynaklar:

Hurricanes

Here’s What You Need to Know About Typhoons

Tropikal Siklon Klimatolojisi, ABD Ulusal Harikan Merkezi

Why Hurricane Florence Is Such a Dangerous Storm

1 YORUM

BİR YANIT BIRAK

Lütfen yorumunuzu giriniz
Lütfen adınızı buraya giriniz