Anasayfa Makaleler Fiziki Tortul Kayaçlar

Tortul Kayaçlar

135
0
PAYLAŞ

Akarsu, buzul, rüzgar, dalga ve akıntı gibi dış etken ve süreçlerce taşınıp uygun koşullarda biriktirilen çakıl, kum, silt, kil gibi türlü boyuttaki katı ögeler ile resif, turba, kömür gibi organik kalıntıların ve suda çözünmüş durumdaki kireç taşı, alçı taşı, tuz gibi maddelerin çökelip birikmesiyle oluşan kayaç türüdür. Oluştukları ortam ve süreçlerle birlikte, sedimenter kayaç veya sedimentit gibi adlar da verilen, tortul kayaçları inceleyen bilim dalına ise tortul bilimi (sedimentoloji) denir. Tortul kayaçların çukur alanlarda birikmesiyle oluşan birikim kümesine ise tortul depo denmektedir.

Yeryüzünün yaklaşık %75’inde bulunan bu kayaç türü tüm yerkabuğunun ise %5-8’ini oluşturmaktadır ve 1-2 km kalınlığa erişebilen depolar oluşturabilmektedir. Dış etken ve süreçlerce yeryüzünden aşındırılıp taşınarak çukur alanlarda biriktirilen bu kayaçlar önceleri boşluklu ve gevşek bir yapıda iken zamanla basınç ve çimentolanma gibi olaylar sonucu sıkışıp sertleşerek diajenez adı verilen süreci geçirirler. Diajenez, çukur alanlarda üst üste yığılan maddelerin kendi ağırlıkları altında sıkışmaları ve içerdikleri suyu dışarı atmaları sonucunda milyonlarca yıl sürebilen taşlaşma süreçleridir.

Tortul kayaçlar geçmişte yaşadıkları aşınım sürecinin yaşını da gösterebilirler ve bu özelliğe iye olan tortul kayaç kümelerine tanıtıcı (korrelat) depolar denir. Bilinen en eski tortul kayaçlar 3.5 milyar yaşında olduğundan yeryüzündeki aşınım etkinlikleri de 3.5 milyar yıl önce başlamıştır denilebilir.

Yeryüzünün büyük bölümüne yayılmış olan tortul kayaçlar; yeryüzünü biçimlendirmekte, yer biçimlerinin yaşlarını göstermekte, aşınım ve birikimin yaşandığı geçmiş dönemlere ilişkin bilgi vermekte ve içerdikleri taşıllar aracılığıyla yeryüzünün geçmişini aydınlatmaktadır.

1. Katmanlaşma Durumları

Çoğunlukla birbirinden katman yüzeyi adı verilen görece belirgin yüzeylerle ayrılan katmanlar biçiminde bulunan tortul kayaçlar, birkaç özel durum dışında çoğunlukla yatay biçimde katmanlaşmıştır. Ancak bu katmanların yatay duruşlarıyla ortaya çıkan eğimleri ve katman doğrultuları, oluştukları bölgede yaşanan tektonik devinimler sonucunda değişebilmektedir.

Tortul kayaçların oluşturduğu katmanların birbirlerine göre dizilişleri değişkenlik gösterebilmektedir. Yapısal ve zamansal olarak birbiriyle uyumlu katmanların bulunduğu dizilere uyumlu (konkordant) diziler denmektedir. Ancak tortul birikiminin türlü nedenlerle kesintiye uğradığı dizilerde bulunması gereken katmanlar bulunmayabilir ve bu duruma katmansal (stratigrafik) boşluk veya hiyatus denmektedir. Katmansal boşlukların bulunduğu dizilere uyumsuz (diskordant) diziler adı verilirken uyumsuz katmanların arasındaki kesinti yüzeyine ise uyumsuzluk (diskordans) yüzeyi denmektedir. Bu uyumsuzluk üst üste gelmiş katmanların dizilmeleri arasında zaman farkı olduğunu ve bu zaman farkı sürecince bölgenin aşınım alanı durumuna geldiğini açıklamaktadır. Uyumsuz katmanlar arasında belirgin bir açı değişiminin olması durumuna açılı uyumsuzluk (diskordans) denirken bu durum uzun süren bir aşınım döneminin kanıtı sayılmaktadır. Bu uyumsuz yüzeyler, üstlerindeki katmanların çok uzun süren aşınmaları sonucunda yeniden yüzeylenebilmekte ve bu tür yüzeylere artık sıyrılmış yüzeyler veya taşıl (fosil) topoğrafyalar denmektedir.

Tortul kayaç katmanlarının birbirine göre değişkenlik göstermesinin nedenleri tortul kayaçları biriktiren etkenlerin taşıma gücünde, tortul kayaçların niteliklerinde veya tortullaşma ortamının özelliklerinde yaşanan türlü değişikliklerdir. Bu değişiklikler sonucunda kalınlıkları da değişen katmanların 1 cm’den kalın olanlarına makrotabaka, ince olanlarına ise mikrotabaka veya lamina denmektedir.

Makrotabakaları oluşturan kayaçların nitelikleri düşey yönde sıkça değişebilmekte ve belirli niteliklerdeki kayaçların sırayla tortullaştığı görülebilmektedir. Bu sırayla nöbetleşe tortullaşmaya devresel (siklik/ritmik) katmanlaşma denirken en önemli nedeni devresel olarak değişen (mevsimler gibi) etkenlerdir. Bu devresel değişimler, tortullaşma alanının tortullaşma sürecine ilişkin yer bilimsel ve iklimsel veriler sunmaktadır.

Tortul kayaç katmanları; çapraz, kiremite benzer, mercek veya cep, ayrımlı, resif ve stromatolit biçimlerinde dizilebilmektedir. Bunlardan çapraz katmanlaşma akarsu ve rüzgar birikim alanları için ayırt edici iken özellikle akarsu birikim alanlarında katman dizilimi daha düzenlidir. Kiremite benzer dizilimler ise güçlü akarsu, akıntı ve dalgaların etkisinde gelişmekte iken özellikle sel karakterli bir akarsuyun birikim alanında mercek veya cep biçiminde katmanlaşma görülmektedir. Denizlerde ve özellikle dik eğimli göl çukurlarının yamaçlarındaki kayaçların, kıyıdan derine doğru oluşan türbidite akıntılarınca sürüklenip, alttan üstte doğru, kalından inceye biçiminde çökelmeleri sonucunda oluşan türbiditlerde ayrımlı katmanlaşmalar görülürken mercan ve alglerin oluşturduğu yatay veya yataya yakın katmanlara resif, alglerin dalgalı katmanlar biçiminde çökelttikleri karnabahar görünümlü kireç taşı yığınlarına ise stromatolit denmektedir.

2. Doku Durumları

Bir kayayı oluşturan ögelerin boyutları, biçimleri ve diziliş düzenleri gibi özellikler kayanın dokusunu oluşturmaktadır. Organik kalıntılar veya taşıllar içeren tortul kayaçlar kökenlerine, kimyasal yapılarına ve dokularına göre genel olarak üç kümeye ayrılmaktadır. Bu kümeler; detritik tortul kayaçlar, organojen tortul kayaçlar ve kimyasal tortul kayaçlardır.

2. 1. Klastik Tortul Kayaçlar

Yunanca parçalanma ve kırılma anlamlarına gelen klastik adından başka Latince döküntü anlamına gelen detritik adının da verildiği bu doku türü var olan kayaların aşındırılıp taşınarak biriktirilmesiyle oluşur. Küçük ve büyük (kimilerince klast denir) ögeler gittikçe sertleşen doğal bir çimentolaşmayla birbirine tutunur. Çimentolaşmanın gittikçe sertleşmesi olgunlaşma anlamına gelmektedir.

2. 2. Klastik Olmayan Tortul Kayaçlar

Bu kayaçlar organik veya kimyasal kökenlidir ve genellikle kristalli bir doku göstermektedir.

3. Tortul Fasiyesler

Aynı yaştaki tortul kayaçların ve katmanlarının değişik özellikler gösteren her birine 19. yüzyılda Fransızca “face” sözcüğünden türetilen fasiyes adı verilmektedir.

Fasiyeslerin özgün özellikleri birikim alanının yeri, yüzey biçimleri, iklim, biyocoğrafya, kayaç yapısı, taşıyıcı dış etken ve tektonik durumca değiştirilebilir. Ancak genel olarak fasiyesler oluşum yerlerine göre karasal ve denizsel olarak kümelendirilir.

Kaynakça

M. Yıldız Hoşgören, Jeomorfoloji Terimleri Sözlüğü, Çantay Kitabevi, İstanbul, 2017.

Sırrı Erinç, Jeomorfoloji 1, Der Yayınları, İstanbul, 2012.

BİR YANIT BIRAK

Lütfen yorumunuzu giriniz
Lütfen adınızı buraya giriniz